۱. مقدمه و اهمیت ارگونومی در محیط کار مدرن
در عصر حاضر که ساعات طولانی کار نشسته (Sedentary Work) به یک امر رایج تبدیل شده است، صندلی اداری دیگر صرفاً یک وسیله برای نشستن نیست، بلکه یک ابزار حیاتی در مدیریت سلامت شغلی و بهرهوری کارکنان محسوب میشود. ارگونومی، علم انطباق محیط کار با تواناییها و محدودیتهای جسمانی انسان است. نادیده گرفتن اصول ارگونومیک در طراحی صندلی منجر به تنشهای مزمن عضلانی-اسکلتی (MSDs)، به ویژه در ناحیه کمر، میشود.
۲. اصول بیومکانیکی پشتیبانی ستون فقرات
ستون فقرات انسان دارای چهار انحنای طبیعی است که شامل دو انحنای تحدب (لوردوز یا قوس به جلو) در ناحیه گردنی و کمری و دو انحنای تقعر (کیفوز یا قوس به عقب) در ناحیه سینهای و خاجی میباشد. هدف اصلی ارگونومی صندلی، حفظ لوردوز کمری است.
۲.۱. نقش پشتیبانی کمری (Lumbar Support)
پشتیبانی کمری باید به گونهای طراحی شود که نیروهای فشاری وارد بر دیسکهای بین مهرهای را کاهش دهد. در حالت ایدهآل، تکیهگاه کمری باید در ارتفاعی قرار گیرد که به طور موثر قسمت پایینتر قوس طبیعی ستون فقرات را پر کند.
اگر زاویه پشتی (Backrest Angle) تنظیم نشود، نیروی وارد بر دیسکهای تحتانی (L4-L5 و L5-S1) به شدت افزایش مییابد. در حالت نشستن عمودی (۹۰ درجه)، فشار دیسکی تقریباً ۳۰٪ بیشتر از حالت تکیه دادن با زاویه ۱۰۰ تا ۱۱۰ درجه است.
[ P_{\text{نشستن عمودی}} \approx 1.4 \times P_{\text{ایستاده}} ]
[ P_{\text{تکیه دادن (۱۱۰ درجه)}} \approx 1.1 \times P_{\text{ایستاده}} ]
۲.۲. تنظیم عمق نشیمنگاه (Seat Pan Depth)
عمق مناسب نشیمنگاه باید به گونهای تنظیم شود که حمایت کافی از رانها فراهم گردد، در حالی که فشار بر پشت زانوها (پشت پا) به حداقل برسد. فاصله استاندارد بین لبه جلویی نشیمنگاه و پشت زانو (Popliteal Fossa) باید بین ۵ تا ۱۰ سانتیمتر باشد. این فاصله، که به عنوان “فضای ارگونومیک” شناخته میشود، برای اطمینان از گردش خون مناسب در اندام تحتانی حیاتی است. فشردگی بیش از حد باعث کاهش جریان خون و در نتیجه افزایش احتمال واریس و بیحسی میشود.
۳. سیستمهای تنظیم دینامیک و کاهش فشار استاتیک
نشستن طولانیمدت، حتی بر روی یک صندلی ارگونومیک، باعث ایجاد تنشهای استاتیک میشود. راهکار اصلی در این زمینه، استفاده از مکانیزمهای تنظیم دینامیک است که کاربر را ترغیب به حرکت مداوم میکند.
۳.۱. مکانیزم همگام (Synchronous Tilt Mechanism)
مکانیزمهای سینکرون اجازه میدهند که نشیمنگاه و پشتیبان با یک نسبت مشخص (معمولاً ۲:۱ یا ۳:۱) زاویه بگیرند. هنگامی که کاربر به عقب تکیه میدهد، نشیمنگاه کمی بالا میرود تا از سر خوردن کاربر به جلو جلوگیری شده و زاویه بین تنه و ران حفظ شود. این حرکت مداوم، به توزیع مجدد نیروهای برشی و فشاری کمک کرده و پمپ عضلانی طبیعی را فعال میسازد که برای تخلیه مواد زائد متابولیک از بافتهای نرم ضروری است.
۳.۲. تنظیمات پیشرفته تکیهگاه دست (Armrest Adjustability)
تکیهگاههای دست باید قابلیت تنظیم ارتفاع، عرض و زاویه داشته باشند تا بتوانند وزن اندام فوقانی (که به طور میانگین معادل ۶ تا ۸ درصد وزن کل بدن است) را به طور موثر حمایت کنند. ارتفاع نامناسب تکیهگاه دست باعث میشود که شانهها بالا بروند و تنش در عضلات تراپزیوس (ذوزنقهای) و گردن افزایش یابد. تنظیم صحیح ارتفاع تکیهگاه دست باید به گونهای باشد که هنگام تایپ، آرنجها در زاویه ۹۰ تا ۱۰۰ درجه قرار گیرند و شانهها در حالت آرام و ریلکس باشند.
۴. نتیجهگیری
تحلیل ارگونومیک صندلی اداری نشان میدهد که تنظیمات قابل تفکیک و دینامیک برای مقابله با اثرات زیانآور نشستن طولانیمدت ضروری است. سرمایهگذاری در صندلیهایی با قابلیت تنظیم کامل کمری، عمق نشیمنگاه و مکانیزمهای حرکت تعاملی، یک استراتژی پیشگیرانه مؤثر در برابر ابتلا به سندروم درد کمر مزمن و سایر اختلالات اسکلتی-عضلانی در نیروی کار است.
